Nếu ai đấy chú ý đến những đồ dùng hàng ngày như túi da, ví da, hoặc các sản phẩm làm từ da, sẽ có chung một nhận xét: đồ da thật thường ít bóng bẩy và hào nhoáng như đồ giả da, nhưng độ bền của đồ da thật thì đồ giả da không thể nào bì nổi. Tôi chợt có ý nghĩ như vậy khi đọc tác phẩm của nhà văn Phạm Việt Long.

Tôi may mắn được quen biết nhà văn Phạm Việt Long khi ông từ mặt trận trở về sau ngày đất nước thống nhất. Ông sinh năm 1946, tuổi Bính Tuất, là phóng viên Thông tấn xã Việt Nam đã từng xông xáo ở mặt trận trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Những ngày tháng tham gia ở chiến trường Miền Nam đã giúp ông hoàn thành cuốn tiểu thuyết “Bê Trọc”, chuyện đời thường trong chiến tranh như lời chú thích của tác giả.

Nhà văn Trịnh Thanh Sơn đã từng viết về tác giả Phạm Việt Long như sau: “Người làm văn chương ở trong đời có nhiều loại. có người viết văn để mong được nổi danh, có người dùng văn chương làm thứ trang sức để lòe thiên hạ, chỉ cốt tỏ ra là người có chữ, có người dùng văn chương để thăng quan tiến chức, vinh thân phì gia. Nhưng cũng có người dùng văn chương để bày tỏ tâm sự của mình trước nhân tình thế thái, đem cái sở nguyện trong tâm của mình mà chia sẻ vui buồn, và giác ngộ, đặng an ủi và cứu rỗi tâm linh của đồng bào, đồng chí và đồng loại. Văn chương ấy là thứ văn chương nhọc nhằn, khổ lụy, thứ văn chương “khư khư mình buộc lấy mình vào trong!” vậy. Phạm Việt Long đi theo lối văn chương này, đi từ khi tóc xanh cho đến hồi đầu bạc, nhất quán và quyết liệt. Văn chương đối với anh không phải là một trò đùa, một trò giải trí, một áng phù vân, mà ngược lại anh dùng văn chương để suy ngẫm, đồng cảm, cảnh báo và giáo hóa.

Tôi cũng đồng quan điểm với tác giả Trịnh Thanh Sơn khi nhận xét về tác phẩm của tác giả Phạm Việt Long. Tiểu thuyết “Bê Trọc” của ông có thể coi là cuốn “Nhật ký chiến trường”, tác phẩm đã đoạt Giải thưởng Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam năm 1999; Giải thưởng Trương Hán Siêu, giải thưởng Đào Tấn. Tác phẩm “Bê Trọc” xuất bản năm 1999 do NXB Thanh Niên ấn hành, sau đó NXB văn học đã tái bản ba lần. Và tác phẩm này cũng được chuyển thể dàn dựng thành phim, chiếu dài kỳ trên sóng truyền hình cả nước dưới tiêu đề “Nhật ký chiến trường”. Tác phẩm “Bê trọc” dài gần 600 trang, khi thưởng thức ta phải có thời gian đọc và nghiền ngẫm, có nhiều đoạn gần như là tư liệu chiến trường, có những trang nhật ký cá nhân xen kẽ là các đoản văn và truyện ngắn… có nhiều đoạn có thể trích riêng và vẫn có sức cuốn hút chúng ta như truyện “Chú bé vùng Ranh”, “Cõi Mơ” “Anh Bảy Trương”, “Ba cha con chung một chiến hào”, “Lần thứ ba giáp mặt”…

Tác phẩm “Nhật ký chiến trường”- “Bê Trọc” của nhà văn Phạm Việt Long đã mở đầu cho việc in ấn các tác phẩm trong cùng thể loại này và đều cuốn hút độc giả bởi giá trị tư tưởng, nhân văn và tính hiện thực của nó. Có thể kể đến các tác phẩm như “Mãi mãi tuổi Hai mươi” – Nhật ký của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc do nhà văn Đặng Vương Hưng sưu tầm và giới thiệu, NXB Thanh Niên ấn hành; “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” – những trang viết có số phận kỳ lạ của một nữ liệt sĩ 27 tuổi, do Đặng Kim Trâm chỉnh lý, nhà văn Vương Trí Nhàn giới thiệu, NXB Hội Nhà văn ấn hành; Tác phẩm “Những lá thư thời chiến Việt Nam” do nhà báo Đặng Vương Hưng sưu tầm và biên soạn, NXB Hội Nhà văn ấn hành; cùng hai cuốn nhật ký chiến trường của họa sĩ Lê Trí Dũng, hai cuốn tạp văn có nhan đề: “Những hòn cuội” và “Những hòn cuội nhặt dọc đường hành quân”, NXB Mỹ Thuật ấn hành v.v …Đó là những tác phẩm sinh động viết về đất nước, con người Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, gây tiếng vang trong lòng độc giả, trong nước và thế giới.

Nhà văn Phạm Việt Long từng là Chánh văn phòng của Bộ Văn hóa - Thông tin nhiều năm, tuy bận công tác chính quyền nhưng ông vẫn dành tâm huyết cho các tác phẩm văn chương, âm nhạc, nhiếp ảnh và có nhiều sáng tạo trong nghệ thuật. Ông đã cho ra mắt bạn đọc một số tác phẩm Văn học có giá trị như tập truyện “Âm bản” NXB Hội Nhà văn ấn hành vào năm 1999 và NXB Văn học tái bản năm 2004. Tập “Du khảo Hoa Kỳ sau thảm họa 11 tháng 9” tập sách đã tái bản hai lần, NXB Văn học ấn hành năm 2002; Cuốn truyện ngắn và tản văn“Ngờ vực”, NXB Thanh Niên in 2 lần. Cuốn “Tục ngữ, ca dao về quan hệ gia đình”, cuốn sách nghiên cứu đã được NXB Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2003 và được giải thưởng Hội văn nghệ dân gian Việt Nam năm 2003, được NXB Đại học Sư phạm tái bản năm 2010.

Gần đây nhất, nhà văn Phạm Việt Long cho ra đời cuốn tiểu thuyết “Giã từ”, NXB Dân trí ấn hành và tác phẩm vào vòng chung khảo cuộc thi tiểu thuyết lần thứ 3 do Hội nhà văn Việt Nam tổ chức.

Tôi nhận được tác phẩm “Giã từ” của nhà văn Phạm Việt Long vào ngày hội Khoa văn, tổ chức vào đầu đông năm 2011. Cuốn tiểu thuyết dài hơn 400 trang của ông, tôi phải đọc rất nhẩn nha, từ từ và cảm nhận dần dần điều tác giả muốn đề cập để hiểu rõ về chủ đề tác phẩm. Thật ra, khó có thể đọc hết một lèo cả cuốn sách trong một thời gian ngắn mà phải đọc từng chương chậm rãi. May có lời tựa của tiến sĩ Nguyễn Hữu Thức, ông đã viết hộ tôi nhận xét rất sâu sắc về tác phẩm này:

“Tiểu thuyết “Giã Từ” của Phạm Việt Long phản ánh một giai đoạn chuyển mình của đất nước, từ chế độ quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, có sự quản lý của nhà nước. Câu chuyện xoay quanh hoạt động của tập đoàn trí thức trong khoảng thời gian từ năm 2003 đến năm 2006 trong quá trình liên doanh với nước ngoài và quá trình đổi mới doanh nghiệp của tập đoàn này đã diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt giữa tiến bộ và bảo thủ, giữa cái tốt và cái xấu”…

Theo cá nhân tôi, cuốn “Giã Từ” đã có một cái nhìn sắc sảo, tổng quát về chân dung những con người trong xã hội ta khi bước vào kinh tế thị trường. Nhà văn Phạm Việt Long giờ đã về nghỉ, ông có nhiều thời gian để hoàn thành các tiểu thuyết dài hơn. Với kinh nghiệm lâu năm làm công tác ở Bộ văn hóa - Thông tin, ông tỏ ra khá sắc sảo, tinh tế khi xây dựng các nhân vật điển hình như: “Người của thời bao cấp”, các bức biếm họa về “Người hùng” thời nay, “Nhà cách mạng 30” và các nghệ sĩ thời mở cửa như: “Đại họa sĩ Lếu tếu” v.v… Với hiểu biết phong phú về các mặt trong đời sống kinh tế thời mở cửa, nhà văn Phạm Việt Long đã cho ta một cái nhìn toàn cảnh, mọi hoạt động trong cơ chế thị trường với bút pháp độc đáo của mình.

Tiến sỹ Nguyễn Hữu Thức nhận xét: “Nhà văn Phạm Việt Long viết “Giã từ” với bút pháp hiện thực linh hoạt, vận dụng nhiều thư pháp nghệ thuật khác nhau, từ tả thực đến huyền ảo, ẩn dụ, phúng dụ, tượng trưng … tạo nên sự đa chiều, sinh động cho tác phẩm”.

Cuốn tiểu thuyết “Giã từ” của nhà văn Phạm Việt Long được nhà văn Ma Văn Kháng viết rất tâm đắc như sau trong “Lời bạt”: Đọc “Giã Từ” của Phạm Việt Long, cùng với niềm vui thích vì được tiếp cận với đời sống hiện thực hôm nay, tôi nghĩ bạn đọc có thể còn được hưởng cái khoái cảm nghệ thuật trong các cách thức mà anh đã dùng để miêu tả cuộc sống nhiều hình, nhiều vẻ”.

Nhà báo Nguyễn Anh có một nhận xét rất sắc sảo đăng trên Vietnam Plus, sau đó được một số báo khác đăng lại, như sau: “Cuốn tiểu thuyết “Giã từ” do Nhà xuất bản Dân trí ấn hành dày hơn 400 trang không phải quá dài nhưng dung lượng thông tin nén trong đó rất nhiều. Đó còn là xúc cảm - một thứ xúc cảm đầy suy xét, vượt xa cái cách thức “xây để chống” hay nói gần nói xa. Tác phẩm là sự trải nghiệm của một người sống sâu sắc đã “tích góp” lại để tặng cho người đọc. Đọc "Giã từ" chắc chắn người đọc nào còn “ngây thơ” sẽ “giã từ” sự ngây ngô ở tuổi trưởng thành của mình.”

May mắn được biết tác giả Phạm Việt Long từ nhiều năm qua, đọc các tác phẩm văn chương của ông từ cuốn tiểu thuyết “Bê trọc” đến cuốn sách “Giã từ” mới xuất bản năm nay, tôi chợt nhớ đến câu nói: “Người thơ phong vận như thơ ấy”, “Văn là người”… Nhà văn Phạm Việt Long đã thể hiện rõ con người và bản lĩnh sống của ông qua từng câu, từng chữ, qua toàn bộ tác phẩm văn học; tôi rất thích cái cách ông nói về nhân cách của chị Nguyễn Thu Minh - “Người của thời bao cấp” - với các ưu nhược cụ thể và khái quát, cách nhìn về những kẻ cơ hội, “đục nước béo cò” qua nhân vật Lý Ngồ Ngộ - “Nhà cách mạng 30”… Tôi thích đoạn văn sau của nhà văn Phạm Việt Long trong cuốn “Giã từ”.

“Những người xây dựng sự nghiệp bằng chính năng lực của mình thường rất tự tin. Họ ngẩng cao đầu đi trong cuộc sống với thái độ khiêm nhường và họ thường dám hi sinh vì sự nghiệp. Họ rất quý trọng những người có tài và biết sử dụng người tài”.

Nhà văn Phạm Việt Long vốn là một người lính - một nhà báo chiến trường, ông là người đức độ và là một cây bút đã khẳng định được vị trí trên văn đàn Việt Nam hiện đại. Tôi muốn dành đôi lời kính trọng về một người anh, một người cán bộ lãnh đạo có uy tín trong ngành văn hoá, một nhà văn mà may mắn tôi đã từng quen biết và gắn bó trong những ngày làm phóng viên của mình. Hy vọng sau cuốn tiểu thuyết “Giã từ”, nhà văn Phạm Việt Long sẽ có nhiều tác phẩm văn học khác tâm huyết như tác phẩm của ông đã từng được ra đời và tái bản nhiều lần. Đọc các tác phẩm của Phạm Việt Long tôi chợt liên tưởng đến những sản phẩm bằng đồ da thật, nó không bóng bẩy như đồ giả da nhưng nó có giá trị và bền chắc hơn nhiều, khiến người ta thường yêu chuộng và lựa chọn, mặc dù đôi khi giá cả rất cao./.

Nguồn: Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội